कछुवा त्यस्ता जीव हुन्, जसले ठूलो आवाज निकाल्दैनन्। तिनमा ध्यान खिच्ने चम्किलो रङ पनि हुँदैन, न त उनीहरू बाघ वा गैँडा जस्ता चर्चित वन्यजन्तु नै हुन्। तर, जल पारिस्थितिकीय प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न उनीहरूको भूमिका असाधारण छ।

नदी, ताल, पोखरी र सिमसारका ‘मौन सफाइकर्मी’ हुन्– कछुवा। उनीहरू प्रकृतिको सफाइ, सन्तुलन र जीवनचक्र निरन्तर चलाइरहेका हुन्छन्।

नेपालमा पाइने अधिकांश कछुवा ताजा पानीमा बस्ने प्रजातिका हुन्। उनीहरूको प्रमुख वासस्थान नारायणी, कर्णाली, कोसी, राप्ती, कन्काईलगायत नदी प्रणाली तथा तराईका सिमसार क्षेत्र हुन्। हालसम्म १८ प्रजातिका कछुवा नेपालमा पाइएको अभिलेख छ। तीमध्ये धेरै प्रजाति विश्वव्यापी रूपमा संकटापन्न अवस्थामा छन्। केही प्रजाति यति दुर्लभ भइसकेका छन् कि धेरै मानिसले नामसमेत सुनेका हुँदैनन्।

किन भनिन्छ मौन सफाइकर्मी?

कछुवालाई मौन सफाइकर्मी किन भनिन्छ भन्ने बुझ्न उनीहरूको जीवनशैली बुझ्नुपर्छ। ताजा पानीमा बस्ने अधिकांश कछुवा सर्वभक्षी हुन्छन्। उनीहरू पानीमा सडेगलेका माछा वा अन्य जनावरका अवशेष, जैविक फोहोर, साना कीरा, शंखेकीरा, जलवनस्पति र विभिन्न जैविक पदार्थ खान्छन्।

नदीमा कुनै जीव मरेपछि कुहिन थाल्छ, पानीमा कीटाणु बढ्छ र रोग फैलिने सम्भावना हुन्छ। कछुवाले यस्ता जैविक पदार्थ खाएर पानीलाई सफा राख्न स्वाभाविक मद्दत गर्छन्। त्यसैले वैज्ञानिकहरू जलचर पारिस्थितिकीय प्रणालीमा कछुवालाई प्रकृतिका सफाइकर्मीका रूपमा व्याख्या गर्छन्। उनीहरूको उपस्थितिले नदीमा मृत जैविक पदार्थ छिटो विघटन हुने, पानीमा अक्सिजन सन्तुलन कायम रहने र प्रदूषणको प्रभाव कम हुने विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन्। त्यसैले कुनै नदीमा कछुवाको स्वस्थ जनसंख्या हुनु भनेको त्यो नदी अझै जीवित छ भन्ने संकेत पनि हो।

प्राकृतिक वासस्थानमा फेला परेको लाम्चे कछुवा। तस्बिर : परमानन्द राजवंशी

कछुवाको भूमिका सफाइमा मात्र सीमित छैन। उनीहरू नदीको जैविक सन्तुलनका नियन्त्रक पनि हुन्। साना जलीय जीव, कीरा र केही अवस्थामा साना माछासमेत खाएर उनीहरूले कुनै एक प्रजाति अत्यधिक बढ्न नदिने काम गर्छन्। यसबाट खाद्य शृंखला स्थिर राख्न मद्दत पुग्छ। कतिपय स्थलीय कछुवाले फलफूल र वनस्पति खाँदा बीउ टाढासम्म फैलाउँछन्, जसले वनस्पति पुनर्जननमा पनि योगदान पुर्‍याउँछ।

डाइनोसरको युगदेखिको जीव

कछुवाको इतिहास डाइनोसरको युगसम्म पुग्छ। वैज्ञानिकहरूको अनुमानअनुसार कछुवा करिब २० करोड वर्षदेखि पृथ्वीमा अस्तित्वमा छन्। उनीहरूले पृथ्वीका अनेक जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक प्रकोप र विलुप्तिका घटनाहरू पार गरे। तर विडम्बना, मानव सभ्यताका पछिल्ला केही दशकले चाहिँ उनीहरूको अस्तित्वलाई सबैभन्दा ठूलो संकटमा पुर्‍याएको छ।

विशेष रूपमा नेपाल र दक्षिण एसियाका नदीहरूमा पाइने नरम खपटा भएका प्रजातिहरू अहिले जोखिममा छन्। नेपालमा पाइने धेरैजसो प्रजातिलाई प्रकृति संरक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय संघ (आईयूसीएन)ले संकटापन्न, अतिसंकटापन्न वा संकटको जोखिममा रहेका प्रजातिको सूचीमा राखेको छ। विभिन्न अनुसन्धानले नदी प्रदूषण, अवैध सिकार, बालुवा उत्खनन, बाँध निर्माण, प्लास्टिक प्रदूषण र सिमसार अतिक्रमणले कछुवाको संख्या तीव्र रूपमा घटाइरहेको देखाएका छन्।

पूर्वी नेपालको कन्काई नदी क्षेत्रमा गरिएको एक अध्ययनले मानव गतिविधिको स्तर बढेसँगै कछुवाको उपस्थिति उल्लेखनीय रूपमा घट्ने देखाएको छ। विशेषगरी, अनियन्त्रित बालुवा उत्खनन, माइक्रोप्लास्टिक प्रदूषण र सिमसार अतिक्रमण मुख्य चुनौतीका रूपमा पहिचान गरिएका छन्।

वासस्थानमा बढ्दो दबाब

नदी किनारमा बालुवा उत्खनन हुँदा कछुवाले अन्डा पार्ने प्राकृतिक स्थान नष्ट हुन्छ। नदीमा बाँध निर्माण हुँदा पानीको प्रवाह परिवर्तन हुन्छ, जसले उनीहरूको भोजन, प्रजनन र आवागमन प्रणाली नै बिगारिदिन्छ। कतिपय अवस्थामा माछा मार्न प्रयोग हुने जालमा परेर पनि कछुवा मर्छन्।

ग्रामीण क्षेत्रमा अझै केही समुदायले कछुवालाई मासु, परम्परागत औषधि वा पाल्तु जनावर रूपमा व्यापारका लागि प्रयोग गर्ने गरेका छन्। दक्षिण एसियामा ताजा पानीमा पाइने कछुवाको तस्करी अहिले अन्तर्राष्ट्रिय वन्यजन्तु अपराधको ठूलो हिस्सा बनेको विभिन्न प्रतिवेदनले देखाएका छन्।

तर, सबै कथा निराशाजनक मात्र छैनन्। नेपालका केही क्षेत्रमा स्थानीय समुदाय संरक्षणका लागि अगाडि आउन थालेका छन्। चितवन र तराईका केही नदी क्षेत्रमा समुदाय-आधारित संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्। त्यस्ता कार्यक्रममा माछा मार्ने स्थानीय समुदायलाई कछुवाको महत्त्वबारे प्रशिक्षण दिइन्छ। कतिपय ठाउँमा नदी किनारमा भेटिएका अन्डा सुरक्षित स्थानमा सारेर हुर्काउने प्रयास पनि भइरहेको छ।

भारतीय कालो कछुवा। तस्बिर स्रोत : आरको नेपाल

कछुवा बचाउनु भनेको केवल एउटा जीव जोगाउनु होइन, सम्पूर्ण नदी बचाउनु हो भन्ने बुझाइ नै यस्तो परिवर्तनको मूल कारण हो।

नदीको बल

नदीबाट कछुवा हराए भने त्यसको असर क्रमशः सम्पूर्ण जल प्रणालीमा देखिन थाल्छ। मृत जैविक पदार्थ बढ्छ, पानीको गुणस्तर खस्कन्छ, केही जीवको संख्या असन्तुलित रूपमा बढ्छ र अन्ततः सम्पूर्ण पारिस्थितिकीय प्रणाली कमजोर बन्छ।

त्यसैले वैज्ञानिकहरूले कछुवालाई नदी तथा सिमसारको पारिस्थितिकीय स्वास्थ्य मापन गर्ने महत्त्वपूर्ण जैविक सूचकका रूपमा पनि हेर्ने गरेका छन्। आज विश्वभर जल पारिस्थितिकीय प्रणाली सबैभन्दा तीव्र रूपमा नष्ट भइरहेका प्रणालीमध्ये पर्छ। नदीहरू केवल पानी बग्ने ठाउँ होइनन्, ती हजारौँ जीवका घर हुन्। कछुवा ती घरका सफाइकर्मी, सन्तुलनकर्ता र मौन रक्षक हुन्।

कछुवालाई बचाउनु भनेको केवल एउटा प्रजाति जोगाउनु होइन, भविष्यका नदी, सिमसार र सम्पूर्ण जल जीवन प्रणाली बचाउनु हो। नदी जीवित रहुन्जेल मात्र मानव सभ्यता पनि जीवित रहन्छ।

तर, दुःखद पक्ष के छ भने, संरक्षण बहसमा उनीहरू प्रायः ओझेल पर्छन्। बाघ, गैँडा वा हात्तीले सजिलै ध्यान तान्छन्। तर, कछुवाहरूले प्रचार पाउँदैनन्। केवल नदीलाई जीवित राख्ने काम गरिरहन्छन्।

सायद मानिसहरूलाई कछुवाको कथा सुनाउन अझ आवश्यक भएको छ। कछुवा ढिलो हिँड्छन्, हतार गर्दैनन्। प्रकृतिमा उनीहरूको योगदान पनि त्यस्तै गहिरो र निरन्तर हुन्छ। पानी सफा राख्छन्, जैविक सन्तुलन कायम गर्छन् र नदीलाई जीवित राख्छन्।

त्यसैले कछुवालाई बचाउनु भनेको केवल एउटा प्रजाति जोगाउनु होइन, भविष्यका नदी, सिमसार र सम्पूर्ण जल जीवन प्रणाली बचाउनु हो। नदी जीवित रहुन्जेल मात्र मानव सभ्यता पनि जीवित रहन्छ। अनि नदीहरूलाई निरन्तर जोगाइरहेका छन्- कछुवाहरू।